Kablo Tanımı ve Yapısal Özellikleri  1. Bölüm

KABLO TANIMI VE YAPISAL ÖZELLİKLERİ

Yapı malzemelerinde kullanılan ve elektriksel sistemlerin temeli olan kablolar yapısal özellikleri gereği farklılık göstermektedir. Bu yazı dizimizde; Zayıf akım kablo üreticisi Erse Kablo’nun ürünlerinin ve genel kablo yapısının detaylarına ulaşabilirsiniz.

I.BÖLÜM

Kablo Nedir?

Kablo elektrik enerjisini ve elektriksel işaretleri ileten, iki elektrik cihazını birbirine elektriksel olarak bağlayan, elektriksel olarak yalıtılmış, bir veya birden fazla damardan meydana gelen bir araçtır. Kablolar; tek damarlı ve çok damarlı kablolar olarak ikiye ayrılmaktadır.

Zayıf Akım Kablolarının Yapısal Özellikleri

Genellikle zayıf akım kabloları 10 farklı yapıdan oluşmaktadır.

  1. İletken
  2. Damar
  3. Damar Yalıtımı
  4. Fitil-Kör Damar
  5. Ayırıcı Bantlar
  6. İç Kılıf ve Dolgular
  7. Ekranlar
  8. Ayırıcı Kılıflar
  9. Metalik Zırhlar
  10. Koruyucu Dış Kılıflar

Ana yapıyı kısımlarına göre inceleyelim:

1.İletken

Elektrik enerjisini veya elektriksel işaretleri iletmekte kullanılan bir veya birden çok telden meydana gelen, yalıtılmış veya yalıtılmamış tel veya tel demetidir.

Kablolarda kullanılan iletkenler, geometrik kesitleri (mm²) veya çapları (mm) ile ölçülendirilmektedir. Bununla birlikte Amerikan ölçü sistemi olan AWG  ile de ölçülendirilen iletkenler bulunmaktadır.

İletkenin en önemli özelliği elektriksel direncidir. Temel olarak; bir malzemenin, elektrik akımının akışına karşı gösterdiği zorluğa “direnç” denir.

1.1 İletken Direncini Etkileyen Faktörler

İletken direncini etkileyen dört faktör mevcuttur:

  • İletken boyu arttıkça direnç yükselir.
  • İletken kesiti arttıkça direnç düşer. İletken kesiti azaldıkça direnç yükselir.
  • İletkenliği yüksek malzemelerin direnci düşüktür.
  • İletkenlerin direnci sıcaklık arttıkça yükselir.

Tanımlamalar

R = Direnç (Ohm)

L = İletken boyu (metre)

A = İletken kesiti (mm²)

Φ = Özdirenç (Ωmm²/m)

Elektrik enerjisini ve işaretlerini iletmekte kullanılan kabloların ana malzemelerinden biri olan iletkenlerin hangi standartlara göre ve nasıl üretildiği, hangi kablo çeşitlerinde hangi tip iletkenin kullanılması gerektiği çok önemlidir.

1.2 Kablolarda Kullanılan Başlıca İletken Türleri

Kablolarda kullanılan iletken çeşitleri kablo uygulamalarına göre farklılık göstermektedir.

  • Çıplak bakır tel (Tüm kablo uygulamalarında)
  • Kalay kaplı bakır tel (Tüm kablo uygulamalarında)
  • Nikel kaplı bakır tel (Yüksek ısı olan ortamlardaki kablo uygulamalarında)
  • Gümüş kaplı bakır tel (Yüksek iletkenlik istenen koaksiyel ve ses kablolarında)
  • Alüminyum tel (Enerji kabloları ve havai hatlarda. Koaksiyel kablo örgü ekranında)
  • Bakır kaplı alüminyum tel (Koaksiyel kablo iletken ve örgü ekranında)
  • Bakır kaplı çelik tel (Koaksiyel kablo iletkeninde)  

1.3 Çıplak ve Kalay Kaplı Bakır İletkenler

Zayıf akım ve alçak gerilim kablo iletkenleri büyük çoğunlukla bakırdan üretilmektedir.

Bakır iletkenlerin üretim standartları:

  • TS EN 13601 : Bakır ve bakır alaşımları - bakır çubuk, telli çubuk ve tel - Genel

   elektriksel amaçlar için

  • TS EN 13602 : Bakır ve bakır alaşımları - Çekilmiş yuvarlak kesitli bakır tel

   elektriksel iletkenlerin imalatı için

  • TS EN 60228 : Yalıtılmış kabloların iletkenleri

Erse Kablo üretiminde kullanılan (haberleşme kabloları hariç) bakır, kalay kaplı bakır ve alüminyum iletkenlerle ilgili kesit ve maks. direnç değerleri IEC 60228 ve TS EN 60228  standardına göre verilmiştir.

Bu standarda göre:

  • Yekpare-katı (SINIF 1)
  • Bükülü-örgülü (SINIF 2)
  • Esnek-bükülgen (SINIF 5 )
  • Çok esnek-bükülgen (SINIF 6)

 

 

2.Damar

Damar, kablonun yalıtılmış her bir iletkenidir. Damar(lar) iletken kısım ile bunu çevreleyen yalıtkandan oluşur. Kablonun yalıtılmış her iletkenine verilen isim “damar” olarak adlandırılır.

3.Damar Yalıtımı

Damar yalıtımı, iletkenini elektriksel olarak yalıtan kılıftır. Yalıtkan (dielektrik) maddeler, elektrik akımına direnç gösteren ve akımı iletmeyen maddelerdir. Bu tür maddeler elektrik endüstrisinde iletkenleri birbirinden ve çevrelerinden yalıtmak için kullanılır.

Erse Kablo üretim hattındaki, yalıtım, aşağıda sıralanan polimerik malzemelerden yapılmaktadır.

  • PVC  (POLİVİNİLKLORÜR)
  • POLİETİLEN (LDPE, MDPE, HDPE)
  • XLPE (ÇAPRAZ BAĞLI POLİETİLEN)
  • HFFR (HALOGE FREE FLAME RETERDANT)
  • XLHFFR (ÇAPRAZ BAĞLI HFFR)
  • SİLİKON KAUÇUK

 

3.1 Kablolarda Yalıtım (İzolasyon) Direnci

Kablo damarlarının yalıtım direncine “iyi” diyebilmek için, yüksek direnç gereksinimlerini ölçmek ve bunu değerlendirebilmek gerekir. Değerlendirmede “iyi midir?” sorusunun cevabı; yalıtım direncinin ölçülmesinde gizlidir.

Hiçbir yalıtım malzemesi, sonsuz direnç sağlamaz. Yalıtımlar, pratik amaçlardan en kritik durumlara kadar kullanılabileceğinden, toleransları belirlenmeli ve buna göre değerlendirilmelidir. Kablo damarlarının yalıtım dirençleri, ilgili üretim standartlarında verilmektedir.

Yalıtım direnci ölçümünü anlamanın anahtarı, Ohm Kanunu’ndadır. Direnç değeri hesaplanmasında, sisteme sabit bir gerilim uygulanır ve akım değeri ölçülür. Uygulanan gerilim ve akımın oranları yalıtım direncine ulaşmamızı sağlar.

 

R (Yalıtım Direnci) (ohm/km) = U (Gerilim)  / I (Akım)

 

3.2 Yalıtım Malzemeleri ve Tanımlamalar

 

Yalıtım malzemelerinin kısaltmalarına göre tanımlamalarını inceleyelim.

2Y  :   Polietilen (PE)

2X  :   Çapraz Bağlı Polietilen (XLPE)

Y    :   PVC - 70°C

Yw :   PVC - 105°C

H    :   Termoplastik Halojensiz Yalıtım ve Kılıf (HFFR)

HX :   Çapraz Bağlı Halojensiz Yalıtım (XLHFFR)

2G  :   Silikon Yalıtım

 

3.3 Yalıtım Malzemeleri ve Polimerler

 

Polimerler ısı ve elektriğe karşı yalıtkan malzemelerdir. İşlenmeleri kolaydır. Kablo yalıtımında polimerlerin kullanımının en temel nedeni, elektriğe karşı yalıtkan olmasıdır. Bir diğer nedeni de, kimyasal etki ve korozyona karşı dirençli olmalarıdır. Genel olarak elastiktirler.

 

Polimerlerin tümü, normal gerilim ve frekanslarda iyi yalıtkandırlar. Yalıtkanlıkları, ortam ısısı arttıkça azalır. Genel olarak polimerlerin elektriksel direnci (yalıtkanlığı) kimyasal bileşime, dolgu maddelerine, sıcaklığa ve neme bağlı olarak değişir.

Üretilecek kablonun özelliklerine göre yalıtım polimeri seçilmelidir. Seçimdeki başlıca kriterler:

  1. Yalıtım özellikleri (elektriksel)
  2. Mekanik zorlanmalara ve darbelere dayanım
  3. Çalışma ortamından etkilenme
  1. İletken sıcaklığı
  2. Aleve ve yangına dayanım
  1. Esneklik
  2. Ömür

Y3.4 alıtım Malzemeleri ve Polimerlerin Dielektrik Sabitleri

Yalıtkanlık sabiti veya dielektrik sabiti, bir malzemenin üzerinde yük depolayabilme yeteneğini ölçmeye yarayan katsayıdır.

Polimerler dielektrik malzemelerdir. Yani yalıtkandır. Her polimerin bir dielektrik sabiti vardır ve 1,9-2 den büyüktür. Sıcaklık ve frekanstan etkilenir. Dielektrik sabiti rakamsal olarak büyüdükçe polimerin yalıtım özellikleri düşmektedir.

  • PVC = ~4~8
  • PE   = ~2,3
  • FİZİKSEL KÖPÜK PE = ~1,6~2,1
  • SİLİKON = ~3,2~4,7
  • PP    = ~2,23
  • XLPE = ~2,33
  • TERMOPLASTİK HFFR = ~4
  • TERMOSET HFFR = ~4
  • POLİÜRETAN  = ~6

3.5 Yalıtım Malzemeleri ve Polimerlerin Standartları

  • EN 50290-2-21 : PVC Yalıtım
  • EN 50290-2-23 : Polietilen Yalıtım
  • EN 50290-2-29 : XLPE Yalıtım
  • EN 50290-2-26 : HFFR Yalıtım
  • EN 50363-1 : Silikon Kauçuk Yalıtım
  • EN 50363-3 : PVC Yalıtım
  • EN 50363-5 : Halojensiz, Çapraz Bağlı Yalıtım (XLHFFR)
  • IEC 60502-1 : PVC Yalıtım

4.Fitil-Kör Damar

Fitil-Kör Damar, çok damarlı kablolarda damarlar arası boşlukları doldurmak ve kabloya uygun bir biçim verilmesini kolaylaştırmak için kullanılan yalıtkan malzemeden yapılmış iletkensiz damardır. Fitiller genel olarak yalıtım malzemesine uygun olmalıdır. Bu malzemeler PVC, PE veya HFFR olabilir.

5.Ayırıcı Bant ve Sargılar

Kablo üretiminde bir elemanı diğer bir elemandan ayıran malzemeler, ayırıcı bant ve sargılardır. Bunlardan bazıları sadece ayırıcı görevi görürken; bazıları ayırıcı görevinin yanında yangın bariyeri, nem bariyeri ve ekranlama gibi görevleri de üstlenirler.

5.1 Kablo Üretiminde Kullanılan Başlıca Ayırıcı Bantlar

Kablo üretiminde kullanılan başlıca ayırıcı bantlar 7 tiptir. Bu bantlar, amaçlarına göre ayrılmaktadır.

1. Polyester Bant (Pes, PP…) = Ayırıcı, yalıtım ve nem tutucu amaçlı

2. Polimer Laminasyonlu Metal Bantlar (Al/Pes, Cu/Pes…) = Ekranlama amaçlı

3. Cam Elyaf Bant = Yangın bariyeri amaçlı

4. Mika Bant = Yangın bariyeri ve yalıtım amaçlı

5. Tekstil Bantlar = Esnek kablolarda ayırıcı ve toplayıcı amaçlı

6. Nem Tutucu Bantlar = Nem bariyeri amaçlı

7. Yarı İletken Bantlar = Ekranlama amaçlı

6.İç Kılıf ve Dolgular

 

  • İç Kılıf

Ayırıcı tabakalar arasına konulan yalıtkan kılıf, iç kılıftır.

 

  • Dolgular

Çok damarlı kablolarda damar demetini içine alan ve damar demetine istenilen çevre biçimini vermeye yarayan kılıftır.

İç kılıf ve dolgular genel olarak yalıtım ve dış kılıf malzemesine uygun olmalıdır. Bu malzemeler PVC, PE veya HFFR olabilir.

7.Ekranlar

Kablolarda yapılan ekranlamaların amacı; Kablo tarafından taşınan sinyallerin kablonun bulunduğu ortamdaki elektromanyetik bozucu girişimlerden etkilenmesini engellemektir.

Örgü Ekran (bakır tel, kalaylı bakır tel, alüminyum tel, çelik tel)

  • Mekanik dayanımı fazladır,
  • Esneklik sağlar,
  • %40 ile %98 oranları arasında kabloyu kapsar, (Kapama oranı arttıkça, ekranlama kalitesi artar.)
  • Her çaptaki kabloya uygulanabilir,
  • Bükme hareketi için uygundur,
  • Maliyeti yüksektir.

Folyo Ekran (Cu/Pes, Al/Pes)

  • Örgü ekrana göre düşük maliyetlidir.
  • Uygulama daha hızlıdır,
  • %100 kapama oranına sahiptir,
  • Mekanik dayanımı düşüktür.

 

Bileşik Ekran (Örgü + Folyo Ekran)

  • %100 ekranlama sağlar,
  • Hem örgü, hem de folyo kullanıldığından mekanik dayanımı fazladır,
  • Ekran direnci düşüktür,
  • Ekranlama kalitesi yüksektir.

 

8.Ayırıcı Kılıflar

Üst üste gelen ayrı metaller arasına konulan yalıtkan kılıftır. Ayırıcı kılıflar genel olarak yalıtım ve dış kılıf malzemesine uygun olmalıdır. Bu malzemeler PVC, PE veya HFFR olabilir.

9.Metalik Zırhlar

Kablolar döşeme ve çalışma sırasında meydana gelebilecek mekanik etkilere karşı genellikle ek bir korumaya ihtiyaç duyarlar. Bu zırhlar ayrıca topraklama ve ekran koruyucu olarak işlev görürler.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

10.Koruyucu Dış Kılıflar ve Polimerler

  • Dış Kılıf

Kabloyu dış etkenlerden koruyan ve kablonun en dışında bulunan kılıftır.

Dış Kılıf Malzemeleri ve Tanımlamalar

2Y : Polietilen

Y   : PVC

Yö : Hidrokarbonlara ve yağa dayanıklı PVC

Yv : Güçlendirilmiş PVC dış kılıf

Yw : 105°C dayanıklı PVC

YY : Çift dış kılıf PVC

FRLS : Düşük duman yoğunluklu PVC

H : Halojensiz dış kılıf (HFFR)

HX : Çapraz bağlı halojensiz dış kılıf (XLHFFR)

Polimerler

Polimerler kablo damar yalıtımında kullanıldığında özellikle elektriksel yalıtım özellikleriyle öne çıkarken; kablo koruyucu kılıf uygulamalarında aşağıda sayılan özellikleriyle önem kazanırlar. Bu özellikler polimerlere katılan katkı maddeleriyle sağlanmaktadır.

  • Alev geciktirici (FR - Flame Retardant)
  • Yağlara ve hidrokarbonlara dirençli
  • Esnek
  • Düşük sıcaklıklara dayanıklı
  • Yüksek sıcaklıklara dayanıklı
  • Düşük duman yoğunluğu
  • Suya ve neme dayanıklı
  • Korozif gaz bulundurmayan
  • Kimyasallara dayanıklı
  • Kemirgenlere dayanıklı (anti-rodent ve anti-termit)
  • UV dayanımlı
  • Mekanik zorlanmalara ve darbelere dayanıklı

 

Standartlar

  • EN 50290-2-22 : PVC Kılıf
  • EN 50290-2-24 : Polietilen Kılıf
  • EN 50290-2-27 : HFFR Kılıf
  • EN 50363-6 : Halojensiz Çapraz Bağlı Kılıf (XLHFFR)
  • IEC 60502-1 : PVC Kılıf

Kabloların çalışma şartlarına göre değişik koruyucu dış kılıf polimerleri seçilmektedir. Başlıca koruyucu dış kılıf malzemeleri aşağıda detaylandırılmıştır.

10.1 PVC Kompaundlar

Farklı malzemelerin bir araya getirilerek yüksek sıcaklıkta eritilerek basınç altında karıştırılması plastik sektöründe “Kompaund” olarak kullanılmaktadır.

Kablolarında kullanılan PVC kompaundlar alev geciktirici olmalıdır. PVC kompaundlardan ayrıca, düşük duman yoğunluğu ve kemirgenlere dayanıklılık da istenebilir.

FR-PVC (Alev Geciktirici-PVC); yağlara ve hidrokarbonlara dayanıklı  PVC, soğuğa ve sıcağa dayanıklı PVC olarak uygulanabilirler. Sabit olarak -60 C +105 °C çalışma sıcaklığında kullanılabilirler. Döşeme sıcaklığı -5 °C ile sınırlıdır.

10.2Polietilen Kompaundlar

Karbon siyahı takviyeli olarak tercih edilirler. Su emmeye ve kimyasallara dayanıklıdırlar. Yangın tehlikesi olmayan açık sahalarda tercih edilir. Künk içine veya zırhlı uygulamalarda direk toprağa gömülebilir. Sabit olarak -40 +70 °C çalışma sıcaklığında kullanılabilir. Döşeme sıcaklığı min. -5°C dir.

10.3 HFFR ve XLHFFR Kompaundlar

HFFR ve XLHFFR koruyucu dış kılıf malzemeleri kamuya açık kapalı ortamlarda döşenen kablolarda ve yangın durumunda elektriksel işlevlerini yerini getirmesi gereken yangına dayanıklı kablolarda kullanılmaktadır. Kabloların yalıtım ve kılıflamasında kullanılan malzemeler yangın esnasında korozif ve zehirli gaz yaymazlar. Düşük duman yoğunluğuna sahiptir, alev geciktiricidir. Yangın yayılımını arttırmazlar.

XLHFFR (çapraz bağlı) kompaundlar, isteğe göre, yağa ve hidrokarbonlara dayanıklı olarak seçilebilirler. Çalışma sıcaklıkları statik -50 +90 °C arasındadır. +125°C ye kadar çıkan XLHFFR kompoundlar bulunmaktadır. Kemirgenlere karşı dayanım da istenebilir. Döşeme sıcaklığı min. -5°C dir.

HFFR (termoplastik) kompaundlar genel maksatlı olmakla birlikte sabit olarak -50 +90 °C çalışma sıcaklığında kullanılabilirler. Döşeme sıcaklığı min. -5°C dir.

Can/mal güvenliğine verilen önemin ve veri iletişim hızının artması sonucu; inşaat, alt yapı, endüstri sektörlerinde kullanılan “zayıf akım kabloları” yapı malzemeleri arasında büyük öneme sahiptir. Bu yüzden bu tip kabloların üretiminde kullanılan tüm malzemelerinin ulusal ve uluslararası standartlar gereklerine uygun olduğuna kullanıcılar tarafından dikkat edilmelidir.

Erse Kablo Ar-ge Departmanı tarafından hazırlanan teknik yazının sonraki II. Bölümünde “Kabloların Sınıflandırılması”nı konusunu inceleyeceğiz.